De affaire ‘Rechtvaardige Rechters’ voor wie die nog niet kent.

panrrklein

 

< Het ongeschreven boek.

 

Intensieve pogingen om stukken van overtuiging te pakken te krijgen…

Sofia gooide het velletje in de papiermand, trok de computer naar zich toe, maar stond weer op om het venster te gaan sluiten. Het lawaai van de stad liep nu grotendeels op de buitenmuren te pletter.

Als titel gebruikt ze een citaat van Albert Camus, waarmee die indertijd op de diefstal had gereageerd:

 

De beroemdste schilderijendiefstal aller tijden[Albert Camus]

Auteur: Sofia de Lansere.

Opdrachtgever:

Kopie aan: Onderdelinden, Line en Caesar, Coralie, Godelieve Edelfijn, Monen.

 

In de nacht van de tiende april 1934 werden twee panelen van het Lam Gods van Jan van Eyck gestolen uit de Sint-Baafskathedraal in Gent. De dader(s) had(den) zich laten insluiten.

De gestolen panelen waren, ten eerste, een grisaille die Sint-Jan de Doper voorstelt, en ten tweede het beroemde – juist in die tijd (weer) erg actuele – paneel van de Rechtvaardige Rechters.

De diefstal baarde wereldwijd opzien (zoals wel blijkt uit de uitspraak van Camus). Ook de omstandigheden, de virtuositeit waarmee de dief te werk was gegaan, de sfeer van mysterie eromheen droegen bij tot de vorming van een legende. Waarschijnlijk ook het gevoel dat veel mensen hadden dat ze bedrogen werden, dat er iets niet klopte. En dat dit bedrog uitging van de hoogste kringen van het land. Tenslotte was er natuurlijk ook de uitzonderlijke waarde van de panelen.

Het kapittel van Sint-Baafs had zich in de negentiende eeuw nauwelijks voor kunst geïnteresseerd. Niet voor kunst in het algemeen – de kerk duldde die alleen als gebruikskunst in de eredienst – en zeker ook niet voor Jan van Eyck en het Lam Gods, dat altijd al naar de mutserd geroken had. In ieder geval hadden de kanunniken de zijpanelen in 1816 als een paar ‘oude planken’ verkocht. Ze kwamen in het Kaiser Friedrich-museum in Berlijn terecht, waar ze beschouwd werden als het belangrijkste bezit van het museum. Het hele altaar werd er tentoongesteld, de originele zijpanelen, gecompleteerd met goede kopieën van de ontbrekende gedeelten.

In de toen nieuwe wetenschap van de kunstgeschiedenis, die tot grote bloei zou komen in de eeuw na de verkoop van de panelen, kreeg Van Eycks werk een sleutelpositie. Het Lam Gods ontving de status van hoofdwerk van de beginnende renaissance ten noorden van de Alpen en groot cultureel erfgoed van de mensheid zonder meer. De eerste die de uitzonderlijke betekenis ervan onder woorden bracht was een van de grootste dichters überhaupt: Johann Wolfgang von Goethe. Goethe onderkende de wereldschokkende betekenis van Van Eyck en zag in hem een van de waarlijk groten, die het denken van de mensheid veranderde. Zoals Bach, Cervantes, Michelangelo, Kant…

In het verdrag van Versailles, na het einde van de Eerste Wereldoorlog, werd bepaald dat Duitsland de eertijds verramsjte panelen aan België terug moest geven. In Duitsland werd vooral deze bepaling van een toch al onverteerbaar verdrag als bijzonder vernederend ervaren, als diepe symbolische krenking.

De herinnering daaraan was nog bijzonder levendig als de Rechtvaardige Rechters ruim 10 jaar later werden gestolen.

Dit was in België niet onbekend, temeer omdat de nazi’s een jaar tevoren aan de macht waren gekomen, die de strijd tegen het verdrag van Versailles omzetten in echte regeringspolitiek.

Het Belgisch onderzoek naar de diefstal was een opeenvolging van miskleunen en politiek geïnspireerd dwarsbomen van de justitie. De politie werd zonder meer geboycot en door de hoogste juridische instanties van het land om de tuin geleid.

De onderdrukking van de waarheid kwam hier aan het licht als zelden tevoren en zoals later alleen nog in de beruchte affaire van de ontvoerde en vermoorde kinderen, de zaak Dutroux.

De zaak werd, zonder dat er – beleefd uitgedrukt – al te veel moeite was gedaan om ze op te lossen, gewoon geklasseerd op 2 maart 1937. Naar Belgische maatstaven volstond dat om de affaire voorgoed in de doofpot te stoppen.

Dat ze toch niet helemaal onder het tapijt kon worden geveegd is te danken aan Oberleutnant Henry Koehn, een Duitse officier die na de bezetting van België in 1940 op eigen houtje een nieuw onderzoek begon.

Einde 1942 kreeg Koehn trouwens verbod om zijn onderzoek nog voort te zetten – er zijn aanwijzingen dat dit gebeurde na interventie van dignitarissen van het bisdom Gent, die vonden dat hij te dicht bij de waarheid kwam en die de rivaliteit tussen de SS en de militaire hiërarchie in Brussel gebruikten om pottenkijker Koehn kwijt te raken. Koehn werd verplicht zijn inofficieel onderzoek in een rapport te verantwoorden.

Thee koud. Sofia zelf ook.

Ze zette haar computer uit. Met opgetrokken knieën ging ze in een hoek van de sofa zitten en bladerde in het rapport van de Oberleutnant. Ze had toch niets geschreven dat… Oppassen, dat ze die oude viespeuk niet al te zeer tegen zich in het harnas jaagde – al geloofde ze er niet in, ze wilde toch iedere gelegenheid aangrijpen om haar onderzoek te vervolledigen. Ze stond bekend als terriër, als ze iets onderzocht. Dat bepaalde mee het succes van haar firma.

Koehn schreef ook dat het onderzoek tekort was geschoten, maar hij bleef algemeen en had het ook niet over de kunstzinnigheid van de kanunniken.

‘Tal van hoofdpersonen werden door het gerecht, eigenaardig genoeg, überhaupt niet of alleen maar inofficieel verhoord.’ Schreef hij. En hoewel ze het dossier intussen uit het hoofd kende, werd ze toch weer meegesleept door het verhaal van de officier:

‘Bij mijn naspeuringen is telkens weer gebleken dat het onderzoek, zowel de verhoren als ook het praktische onderzoek zelf, door het gerecht ontoereikend werd gevoerd. Dit feit werd tegenover mij door talrijke hoogstaande personen toegegeven. Niet bij het gerecht […], en evenmin bij de kerk (bij deze nog het allerminst) was er iemand verantwoordelijk voor het geheel. Terzake weze erop geattendeerd, dat commissaris Luysterborgh, die met het onderzoek was belast, slechts in beperkte mate inzage werd verleend in de brieven en in de andere door Arsène Goedertier nagelaten papieren.’

 

Sofia vouwde de handen, maakte een draaiende beweging, strekte de armen van zich weg en rekte zich. Ze hief het hoofd en hield zich doodstil. Ze meende dat ze de papegaai van Maria Rosseels, twee verdiepingen beneden haar, had horen roepen – en dat midden in de nacht. Zo stond op om nieuwe thee te zetten. Het was een biologisch mengsel dat Total Reset heette. Aangezien ze het document uit het hoofd kende liep de tekst gewoon door in haar binnenste:

‘Voor de oplossing van de affaire zijn de papieren van een zekere Arsène Goedertier van Wetteren van bijzonder belang. Goedertier kan als de eigenlijke dader worden beschouwd, hoewel nog niet vaststaat dat hij ook de dief is. In ieder geval heeft hij de twee panelen na de diefstal in zijn bezit gehad en heeft hij met de bisschop over losgeld onderhandeld. Hij is op 25 november 1934 gestorven. In de ure des doods heeft hij zichzelf ervan beschuldigd, de afzender van de genoemde brieven te zijn geweest; doorslagen ervan werden dan ook in zijn bureau gevonden. Zoals ook uit die brieven kan worden opgemaakt, heeft hij er de nadruk op gelegd dat hij de enige was ter wereld die de bergplaats kende van de Rechtvaardige Rechters.’

De thee smaakte volgens de verpakking naar venkel, wortelen, sinaasappel en Grieks bergkruid. De consumentenorganisatie had pas een onderzoek laten doen waaruit gebleken was dat een groot aantal kruidenthees belast was met restanten van chemische bestrijdingsmiddelen.

‘Op basis van het gerechtelijke dossier heeft schrijver dezes met nagenoeg alle betrokkenen gesprekken gevoerd. Het was er vooral om te doen een beeld te krijgen van Arsène Goedertier. Die besprekingen waren des te meer van belang, omdat Goedertiers vertrouwen door herhaalde indiscreties beschadigd was en de verbinding met hem tenslotte helemaal verbroken werd.

Zo is het te verklaren dat het onderzoek helemaal stilviel en de zaak op 2 maart 1937 geseponeerd werd  [onleesbaar: één of twee woorden] met daarbij nog een verklaring vol innerlijke tegenstrijdigheden. Sindsdien heeft geen mens nog een vinger uitgestoken.’

 

error: Kopij bescherming !!